Gelijkaardige ziekten
Men weet reeds een tijdlang dat er verschillende aandoeningen zijn die op MS kunnen lijken. Ze veroorzaken vaak gelijkaardige klachten, zoals gevoelsstoornissen, problemen met het zicht, evenwicht of spierkracht. Hoewel het klinisch beeld en de bevindingen op MRI soms overlappen, kennen deze ziekten andere oorzaken, evoluties, en behandelingen. Een juiste diagnose is dus essentieel, want sommige therapieën die bij MS helpen, kunnen bij deze andere aandoeningen schadelijk zijn.
De pathologieën hierna zijn daar voorbeelden van en het lijkt ons nuttig om ze even kort toe te lichten.
NMOSD is een auto-immune onststekingsziekte waarbij het immuunsysteem vooral de oogzenuwen en het ruggenmerg aanvalt. Bij ongeveer 80% van de patiënten kunnen antilichamen tegen een waterkanaal, het aquaporine-4-eiwit (AQP4), worden aangetoond. Deze antilichamen spelen een belangrijke rol in het ontstaan van de ziekte. Er wordt tegenwoordig een onderscheid gemaakt tussen twee verschillende vormen: een AQP4-positieve (seropositief) en een AQP4-negatieve (seronegatief) variant.
Kenmerkend – en ook naamgevend – voor NMOSD zijn ontstekingen van één of beide oogzenuwen (acute neuritis optica), evenals een vaak uitgebreide ontsteking van het ruggenmerg, ook wel langgerekte myelitis genoemd. Een ontsteking van de oogzenuw veroorzaakt typisch visuele stoornissen. Patiënten ervaren naast blijvend wazig zicht, vaak pijn achter het oog bij oogbewegingen.
Een ontsteking van het ruggenmerg kan op haar beurt zeer uiteenlopende symptomen veroorzaken, gaande van gevoelsstoornissen (zoals gevoelloosheid of pijn), krachtsverlies in de armen en benen, tot blaasproblemen (zoals dringende plasdrang) of, minder vaak, darmstoornissen.
Daarnaast kunnen ook aanhoudende hik, misselijkheid en braken of evenwichtsstoornissen optreden, vaak gedurende meerdere dagen.
NMOSD komt op iets latere leeftijd voor dan MS, en treft ook meer vrouwen dan mannen. De ziekte kan op zichzelf ontstaan maar ook optreden binnen de context van een bredere inflammatoire systeemziekte (bijvoorbeeld lupus of het syndroom van Sjögren) of oncologische problematiek.
Opflakkeringen van NMOSD zijn over het algemeen ernstiger en de patiënten herstellen ook meestal minder goed, vergeleken met deze bij MS. De opbouw van invaliditeit wordt bij NMOSD quasi uitsluitend gedreven door de opflakkeringen (er is vooralsnog geen progressieve fase van meer gestage achteruitgang beschreven). Het is dus absoluut noodzakelijk om een behandeling te voorzien die deze opflakkeringen tracht te voorkomen. Meestal bestaat deze uit therapieën (zoals rituximab, satralizumab, inebilizumab, ravulizumab of eculizumab) die het immuunsysteem afremmen. De goedkeuring, beschikbaarheid, en terugbetalingsregels verschillen vaak van land tot land.
MOGAD is eveneens een auto-immune ontstekingsziekte van het centrale zenuwstelsel, maar die veroorzaakt wordt door antistoffen gericht tegen het MOG-eiwit – een bestanddeel van myeline.
De ziekte kan zich uiten met ontstekingen van de oogzenuwen (ook regelmatig beiderzijds), het ruggenmerg (ook vaak langgerekt) en de hersenen.
MOGAD treft zowel kinderen als volwassenen en kan lijken op MS, maar vertoont op MRI vaak een ander soort en verdeling van de letsels.
De invaliditeit wordt quasi uitsluitend bepaald door de opflakkeringen. De ziekte reageert goed op corticosteroïden of plasmaferese. Een deel van de patiënten (ongeveer de helft) blijft vrij van herval na een of enkele aanvallen, wat MOGAD onderscheidt van de klassieke relapsing-remitting MS en NMOSD. Hoe we dit op langere termijn moeten behandelen is momenteel nog niet zo duidelijk, meestal wordt er vanaf een tweede aanval een immuunsuppressieve therapie aangeboden. Verschillende studies zijn momenteel lopende.
ADEM komt vooral voor bij kinderen en jonge volwassenen en ontstaat meestal na een infectie. Het is een plots optredende, en vaak hevige, ontstekingsreactie van hersenen en ruggenmerg. Typische klachten zijn koorts, hoofdpijn, verwardheid en soms bewustzijnsstoornissen – symptomen die bij MS zelden voorkomen.
De MRI toont vaak uitgebreide letsels die verdwijnen na herstel. ADEM is doorgaans een eenmalige episode, als een soort vergissing van het immuunsysteem tijdens de infectie; maar bij een kleine minderheid evolueert het ziektebeeld toch naar MS of MOGAD.
Sommige zeldzamere ziekten kunnen klinisch en radiologisch (op MRI van de hersenen of van het ruggenmerg) sterk op MS lijken:
- Susac syndroom: een aantasting van de kleine bloedvaten in hersenen, ogen en oren, met mogelijk gehoorverlies, stoornissen van het zicht, en geheugenproblemen.
- Infecties: onder andere ziekte van Lyme, HIV, syfilis en bepaalde virale encefalitiden kunnen MRI-afwijkingen geven die op MS lijken.
- Systeemziekten met ontsteking: zoals sarcoïdose en systemische lupus erythematodes. Wanneer lupus het zenuwstelsel aantast, spreekt men van neuro-lupus. Dit kan leiden tot hoofdpijn, epileptische aanvallen, cognitieve klachten en witte stofletsels die soms sterk op MS lijken.
- Auto-immune encefalitis: een ontsteking van de hersenen veroorzaakt door antistoffen tegen bepaalde neuronale receptoren (zoals NMDA-receptorencefalitis).
- Leuko-encefalopathieën: erfelijke, vasculaire, metabole, of toxische aandoeningen die de witte stof in de hersenen beschadigen.
- Filippi M, Preziosa P, Banwell B, et al. Differential diagnosis of multiple sclerosis: the role of MRI. Nat Rev Neurol. 2023;19(2):65–81. doi:10.1038/s41582-022-00795-2.
- Cohen Aubart F, et al. Neurosarcoidosis and other inflammatory CNS diseases mimicking multiple sclerosis. Front Neurol. 2022;13:842355. doi:10.3389/fneur.2022.842355.
Auteur: Dr. Sarah Laurent, neuroloog - Nationaal MS Centrum Melsbroek, UMC Sint-Pieter Brussel
