Wat is MS?

MS is geen erfelijke ziekte, die door één fout in het DNA, het erfelijk materiaal, veroorzaakt wordt. Wel dragen genetische variaties bij aan de vatbaarheid voor MS. Het gaat over een samenspel van meer dan 230 genetische varianten die vaker voorkomen bij personen met MS dan bij personen zonder MS. Onderzoekers hebben risicoscores ontwikkeld waarmee het totale effect van deze varianten berekend wordt. Deze scores worden gebruikt in kader van onderzoek. Zij laten echter niet toe om op betrouwbare wijze het MS-risico in te schatten op het niveau van het individu.

De overgrote meerderheid van deze genetische varianten is gerelateerd aan de regeling van het immuunsysteem in het bloed en de hersenen, wat aangeeft hoe belangrijk het immuunsysteem bij MS is. De uitgesproken variaties in het humaan leukocytenantigeen (HLA) dragen in sterke mate bij aan het genetisch risico op MS. Zij bepalen mee hoe kleine eiwitfragmenten (antigenen) gepresenteerd worden aan immuuncellen, waarna een immuunrespons op gang gebracht wordt of juist onderdrukt wordt. Bepaalde genetische varianten, zoals het HLA-DRB1*15:01, zijn geassocieerd met een duidelijk verhoogd risico op MS. Het dragen van dit gen is echter noch een noodzakelijke, noch een voldoende voorwaarde voor MS. Veel dragers ontwikkelen de ziekte niet, en veel personen met MS dragen het niet.

De genetische varianten die het risico op MS mee bepalen, blijken geen duidelijke rol te spelen bij de ernst of progressie van MS.

Ongeveer 1 op 10 personen met MS heeft een familielid met MS, bijvoorbeeld een zus (eerstegraads familielid), nicht, oom of tante (tweedegraads familieleden). Personen die een eerstegraads familielid met MS hebben, zoals een broer, zus, of ouder, hebben een hogere kans om MS te ontwikkelen. Een studie in België in jaren ’90 wees op een 10 tot 12 maal hoger risico voor eerstegraadsverwanten van personen met MS. Aangezien MS niet zo frequent voorkomt, blijft de kans dat familieleden van personen met MS, ook MS krijgen relatief laag. Onderzoek bij eeneiige tweelingen (genetisch identiek) toonde aan dat als één van de twee MS heeft, de kans dat de andere ook MS ontwikkelt ongeveer 25% is. Dit geeft aan hoe sterk de genetische component van de ziekte is en onderstreept tegelijk de bijdrage van omgevingsfactoren. Tot nog toe konden specifieke genetische varianten niet gelinkt worden aan het familiaal voorkomen van MS. Het type en verloop van MS blijken ook niet familiaal gebonden.

Het onderzoek bij eeneiige tweelingen waarbij één van beide MS ontwikkelde trof verschillen aan in de ontwikkeling van het immuunsysteem. Ook bleek de mate waarin zij als kind aan de zon blootgesteld waren te verschillen, pleitend voor een beschermend effect van zonblootstelling als kind.

Daar waar de genetische aanleg de vatbaarheid voor MS bepaalt, en een EBV infectie noodzakelijk lijkt, ontwikkelt de ziekte zich pas in combinatie met diverse omgevingsfactoren. Een verminderde vitamine D spiegel in het bloed wordt reeds langer in verband gebracht met een verhoogd risico op MS. Een lage blootstelling aan zonlicht in de kindertijd wordt eveneens gelinkt aan een hoger risico op MS. Verder is passief of actief roken een duidelijke risicofactor, evenals overgewicht of obesitas bij kinderen of adolescenten. Sommige factoren interageren met elkaar. Zo is het effect van een verminderde vitamine D spiegel in het bloed op het MS risico versterkt aanwezig bij dragers van het HLA-DRB1*15:01 allel. Ook roken houdt een hoger risico in voor personen die dragers zijn van het HLA-DRB1*15:01 allel. Dit illustreert de complexe interactie tussen genetica en externe invloeden.

MS blijkt het gevolg van complexe interacties tussen een genetische vatbaarheid enerzijds en diverse omgevingsfactoren anderzijds. Sommige omgevingsfactoren lijken ook bij te dragen aan de ernst of progressie van MS, wat mogelijkheden biedt tot proactief handelen met positieve effecten.

Het menselijk lichaam draagt een grote hoeveelheid micro-organismen met zich mee, van bij de geboorte tot aan het levenseinde. Naar schatting dragen we evenveel microbiële cellen als menselijke cellen. Het gaat over bacteriën, schimmels, virussen en andere eencellige levensvormen die op complexe wijze samenleven op plaatsen zoals het maagdarmstelsel, de huid en longen. Er zijn erg veel verschillende families en soorten micro-organismen, die elkaar op één of andere manier in evenwicht houden. We spreken over het microbiële genoom of het microbioom wanneer we verwijzen naar het geheel aan genetische informatie van deze microbiële organismen. Het aantal genen van deze micro-organismen is honderdmaal of meer het aantal genen van menselijke origine, het menselijk genoom. De meeste micro-organismen zijn gehuisvest in het maagdarmkanaal. Zij helpen bij het verteringsproces van voedsel, trainen het immuunsysteem en beschermen tegen indringers. Ze spelen een belangrijke rol in de complexe communicatie tussen het darmstelsel en het centraal zenuwstelsel. Op basis van dierexperimenteel onderzoek werden gevolgen vastgesteld op de ontwikkeling van de hersenen, de activiteit van zenuwcellen, de functie van steuncellen en ontstekingsprocessen in de hersenen. Verder onderzoek bij MS zal uitwijzen welke rol het microbioom heeft en waar de mogelijke aangrijpingspunten liggen.

In de hersenen en het ruggenmerg zelf zijn er ook immuuncellen aanwezig. Zij maken deel uit van het aangeboren immuunsysteem. Wanneer deze immuuncellen in een stress toestand geactiveerd worden, kunnen zij andere cellen activeren, chronische ontsteking bevorderen en een ongunstige omgeving creëren voor herstel. Het neurodegeneratief proces bij MS verwijst naar het optreden van een meer diffuse (verspreide) ontsteking in hersenen en ruggenmerg met onvoldoende mogelijkheden tot ondersteuning van de werking van de zenuwvezels waardoor deze schade oplopen en verloren gaan. Het is een complex samenspel van verschillende deelprocessen binnen in het centraal zenuwstelsel en is het duidelijkst aanwezig bij progressieve vormen van MS. Verder onderzoek naar dit neurodegeneratief proces blijft erg belangrijk. Anno 2025 zijn er aanwijzingen dat een nieuwe klasse van geneesmiddelen mogelijkheden biedt om hierop in te werken. Het gaat over de Bruton’s tyrosine kinase inhibitoren, kleine moleculen die tot in het centraal zenuwstelsel kunnen doordringen.